Asmîn

Süryani Kütüphaneleri

Süryaniler, tarih boyunca din, felsefe ve diğer bilim dallarıyla ilgili birçok eserler yazmışlardır. Bu eserler genellikle manastırlarda oluşturulan kütüphanelerde toplanmıştı. Ancak tarih süreci içerisinde meydana gelen savaşlar ve yağmalamalar sonucu bu kiymetli eserlerin birçoğu kaybolmuş, kalanlar da çeşitli ülkelerin müzelerine dağılmıştır. Her biri gerçekten büyük kültür hazineleri olan Süryani kütüphanelerinden en önemlileri şunlardır:
1- Mor Gabriel (Kartmin) Manastırı Kütüphanesi: Farklı konularda yazılmış çok sayıda eserin bulunduğu bu kütüphaneye M.S. 734 yılında vefat eden Mor Şemun Dzeyte tarafından 180 kadar kitap kazandırıldı. Onun yeğeni olan Davut da kütüphanenin gelişmesi için çalışmalar yaptı. Daha sonra kitaplığın bulunduğu Kartmin Manastırı�nın Metropoliti Yuhanna (998-1034) parşomen kağıdı üzerine yazdığı yetmiş nüshayı kardeşinin oğlu rahip Emanuel kütüphaneye bağışladı. Kütüphanenin gelişmesinde önemli rol oynayan diğer kişiler ise 1169 yılında 270 kitabı yenileyerek kütüphaneye kazandıran Gabriel Bar Patrik ve kardeşi Elio ile Kfarsaltolu Muşe adındaki rahiplerdir.
2- Zukanin Manastırı Kütüphanesi: Bugün bilimsel kayıtlarda yer alan bu kütüphane ile ilgili bilgiler, Matay adındaki çileci bir aziz rahibin yaşam öyküsünde anlatılanlardan ibarettir. Öyküde bu manastırın kütüphanesinde çok değerli kitaplar bulunduğundan bahseder.
3- Diyarbakır Kilisesi Kütüphanesi: Dönemin Diyarbakır Metropoliti olan Mor Mari III, önemli kitap ve makalelerden oluşan çok zengin bir kütüphane oluşturmuştur. Metropolitin M.S. 529 yılında vefatından sonra bu kütüphanede bulunan eserler Diyarbakıra getirilmiştir.
4- Tel'ado Manastırı Kütüphanesi: Bu kütüphanenin bazı önemli kitapları bugün Britanya Müzesi'nde bulunmaktadır. (Sayı 740) Bu kitapların arasında Mor İshok'un 570 yıllarında yazılan seçkin şiirlerinin de bulunduğu eserler de yer almaktadır. Urfalı Mor Yakub'un ölümünden sonra, bu manastırdaki rahipler onun kitaplarını bu kütüphaneye getirmişlerdi.
5- Mor David Manastırı Kütüphanesi: Bu ismi taşıyan iki tane manastır bulunmaktadır. Birincisi Şam�ın güneyindeki Busar yakınlarında bulunmaktaydı ve Mor Hino Manastırı olarak da biliniyordu. Bu isimdeki diğer manastır ise Kennişrin kentinde yer alıyordu.6. Yüzyıl�ın ikinci yarısına ait Süryanice dökümanlarda her iki manastırdan da bahsedilmektedir. Sözkonusu kütüphane bu manastırlardan birine aitti. İçindeki kitaplar arasında Aziz Mor Severios�un tahmini olarak 6. Veya 7. Yüzyılda manastırın baş rahibi olan Daniel zamanında tamamladığı "Filotesi- Halkı Seven-" adlı kitabı bulunuyordu. Ancak bu kitap günümüzde Vatikan Kütüphanesi�nde yer almaktadır.
6- Mor Yuhanna Manastırı Kütüphanesi: Beth Zuğba�da bulunan manastırın kütüphanesinin adı, manastırın baş rahibi Pavlus dönemine ait Süryanice belgelerde üç kez geçmektedir. Bu kütüphaneden günümüze kalan eser, 586 yılında yazılmış olan çok eski bir İncil�dir. Çok değerli kabul edilen bu kitap, halen Floransa Kütüphanesi�nde bulunmaktadır.
7- Nayreb�in Mor Yuhanna Manastırı Kütüphanesi: Bu manastırın Halep yakınlarında kurulduğu tahmin edilmektedir. Yazımı 569 yılında tamamlanan ve Mor Filiksinos�un mektupları ile makalelerini ihtiva eden eser uzun yıllar boyunca bu kütüphanede muhafaza edilmiştir. Bu kitap şu anda Britanya Müzesi�nde bulunmaktadır.
8- Mor Muşe Manastırı Kütüphanesi: Nabık Dağı�nda kurulan manastırdaki kütüphanenin önemli kitaplarından olan, Mor Tumo Dahbo�nun 6. Yüzyılda tamamlanan son kitabı, bugün Britanya Kütüphanesi�nde bulunmaktadır.
9- Kfarbil�deki Mor Daniel Manastırı Kütüphanesi: Antakya�da bulunan manastırın kütüphanesinin kitaplarının çevirisini 599 yılında Muşe adındaki bir papaz tarafından yapılmıştır. Bu kitaplar halen Britanya Kütüphanesi�nde muhafaza edilmektedir.
10- Mor Kuryakus Manastırı Kütüphanesi: Bu manastır Tello yakınlarında bulunmaktaydı. Ancak kütüphaneden günümüze sadece üç kitap kalmıştır. 616 ve 617 yıllarında yazılmış olan iki tanesi Britanya Kütüphanesi�nde, yazımı 720yılında tamamlanmış olan diğeri ise Paris�teki Bibliothegne National Kütüphanesi�nde bulunmaktadır.
11- Amuda Manastırı Kütüphanesi: Suruçlu Mor Yakub�un 638 yılında yazdığı şiir (memre) kitabında manastırdan ve bunun baş rahibi Mor Şemun döneminden bahsedilmektedir.
12- Mor Matay Manastırı Kütüphanesi: Bu kütüphanenin yetkin ve nitelikli bir yapıya kavuşması 7.yüzyıl�da kitap sayısının artmasıyla gerçekleşti. 8. Yüzyılda buradaki değerli kitapların ünü birçok bölgeye yayılmıştı. Urfalı Mor Yakub�un 822 yılında yazdığı "Ştet Yevme" (Yaratılışının Altı Günü) adlı kitabı, bu kütüphanenin en değerli kitapları arasındaydı. Daha önce bulunduğu Diyarbakır Kütüphanesi�nden getirilen bu kitap, şu anda Musul�daki Keldani Kütüphanesi�nde korunmaktadır. Berlin Kütüphanesi�nde bulunan 326 numaralı el yasması bir eserde; Bar Hebreus�un tüm eserlerinin bu manastırın kütüphanesinde bulunduğu belirtilmektedir. 14. Yüzyıl�ın ortalarında yağmalamalar sonucu birçok eser tahrip edildi. 16.Yüzyıl�a gelindiğinde buradaki kitapların çok küçük bir kısmı geriye kalmıştı. Daha sonra yeniden dağılan bu kütüphanede 1845 yılında sadece 60 kitap bulunuyordu.
13- Mısır�daki Süryani Manastırı Kütüphanesi: 7.yüzyılda geniş bir coğrafyada tanınan bu kütüphanede manastırın değerli baş rahibi Nısibisli (Nusaybin) Abo Muşe�nin önemli emekleri vardır. Abo Muşe altı yıl süren ve 638 de son bulan Mısır�dan Bağdat�a yaptığı yolculuk sonrasında çok eski, değerli ve nadir bulunan kitapları bu kütüphaneye kazandırmıştır. 1084 yılından sonra kütüphanenin düzenlenmesi, kitapların ciltlenmesi çalışmalarında en büyük rolü oynayan kişi çok değerli ve bilgili bir rahip olan Maraşlı Barsom�dur. Bu rahip 1122 yılına kadar burada papaz olarak görev yapmıştır. ( Ayrıntılı bilgi için: Britanya Müzesi ve Kütüphanesi-sayı 323 ve Paris Bibliothegue Nationale Kütüphanesi- sayı 27)
Bir nüshanın sayfa kenarına düşülen bir notta; Urfa, Diyarbakır, Malatya ve diğer şehirlerin yağmalanmasından sonra buradaki kitapların 15 deve yükü kadar olduğu ifade edilmektedir. 1624 yılında Tuma adındaki Mardinli bir papaz kütüphanede 403 adet kitap olduğunu belirtmiştir. (Ayrıntı için: Britanya Müzesi- sayı 374) Bu bilgilerin ışığında bu kütüphanenin Süryani kütüphanelerinin en zengini ve dünyadaki kütüphanelerin en eskilerinden biri olduğu söylenebilir. Mısır�daki bu kütüphanenin kitapları 17.yüzyıla kadar Vatikan, Paris, Petersburg ve de özellikle bu kitaplara sahip olmakla büyük gurur duyan Londra kütüphanelerine ulaştı. ( Buradaki kitapların Britanya Kütüphanesi�ne nasıl getirildiği konusunda ayrıntılı bilgi için: William Wright�ın British Museum�daki "Catalogue of Syriac Manuscripts" çalışmasının 3. Cildi- London 1872)
Bunun yanında Abo Pula Manastırı�nda da çok zengin bir Süryani Kütüphanesi oluşturulmuştu. 11. Yüzyılda Süryani Manastırı�nın baş rahibi I. Konstantin zamanından sonra adından sıkça söz edilmiştir. (Ayrıntı için: Ninveli Mor İshok�un Britanya Müzesi�nde bulunan 695 numaralı kitabı)
14- Riş�ayno�daki Aspolos Manastırı Kütüphanesi: Kütüphane hakkında kayıtlarda bulunan en önemli bilgi manastırın ve Mardin�in Episkoposu olan Kunstantin�in M.S. 724 yılında kütüphaneye büyük miktarda kitap bağışında bulunduğudur. (Britanya Müzesi sayı-24)
15- Mor Barsavmo Manastırı Kütüphanesi: Buradaki kütüphanenin oluşturulması, manastırın 8.yüzyılın sonlarında Patriklik Merkezi haline gelişinden sonra gerçekleşmiştir. Çok değerli kitaplara sahip olan Atanasios VI, buraya beraberinde kitaplarını da getirmiştir. Patrik Mor Mihoyel da bir çok yazıyla kütüphaneyi zenginleştirmiştir. Humus Metropoliti Yusuf, 1196�da tamamladığı "Azizlerin Hayat Hikayeleri" adlı kitabında; kütüphanenin bu kitap dışında hiçbir eksiğinin olmadığını belirtmektedir. (Britanya Müzesi sayı 960)
16- Mor Yuhanon Manastırı Kütüphanesi: Bağdat Metropoliti Lazarus, Diyonosios�a atfedilen Argupagos adlı kitabı M.S. 824 yılından kısa bir süre sonra Dara yakınlarında bulunan Kurdis şehrindeki bu kütüphaneye hediye etmiştir. (Britanya Müzesi sayı 625)
17- Atnos Manastırı Kütüphanesi: Riş�ayno � Ras al Ayn- civarındaki Telbasam yakınlarında bulunan kütüphane, 8. Yüzyılın ortalarında Mifarkat Metropoliti Atanasios tarafından kuruldu. 740-1042 yılları arasında geçen sürede burada 15 Episkopos yetişti. Manastırdaki kütüphanecinin adı kayıtlarda Anastas olarak geçmektedir. (Britanya Müzesi sayı 934)
18- Mor Hananyo Manastırı Kütüphanesi: Mardin�in doğusunda bulunan ve Deyrulzafaran adıyla da bilinen manastırın kütüphanesi 8.yüzyılın sonlarında Mardin Metropoliti Mor Hananyo tarafından oluşturulmuştur. Daha sonraki Mardin metropolitlerinden Mor Yuhanon, 1165 yılında kütüphaneyi revize ederek yeniden düzenlemiştir.
19- Bar Gagi Manastırı Kütüphanesi: Kütüphanenin ilk oluşturulduğu dönemde çok sayıda kitabın usta hattat ve rahipler tarafından yazılmasında Marun�un öğrencisi olan AboYuhanon�un büyük katkısı olmuştur. Kütüphane bu çalışmalar sayesinde 990 yılından sonra zengin bir yapıya kavuşmuştur.
20- Malatya Kütüphanesi: Yuhanon Bar Şuşan (1072) değerli kitaplarını (el yazmalarını), büyük kilisede yer alan bu kütüphaneye armağan etmiştir.
21- Mor Markos Manastırı Kütüphanesi: Burası, Kudüs�teki Süryani Manastırı olarak bilinmektedir. Büyük çoğunluğu Macdeli Meryem Manastırı�nın kütüphanesinden kalan kitaplar 15.yüzyılın sonlarında burada bir araya getirildi. Sonraki dönemde burada bulunan Süryanice kitapların sayısı 350�nin üzerine çıkmıştır.
22- Kankart Manastırı Kütüphanesi: Diyarbakır yakınlarında bulunuyordu. Kitapları 12. yüzyılın ortalarında bir araya getirildi. 1203 yılında Diyarbakırlı Metropolit Yuhanna bunlara ilaveler yapmıştır.
23- Urfa Kütüphanesi: İki Elçi�nin Kilise�sindeki kütüphanenin kitapları bir araya getirilmesi son zamanlarda gerçekleşmiştir. Gerger�deki Mor Abhay Manastırı boşaltıldıktan sonra oradaki kitapların bir bölümü Urfa Kütüphanesi�ne getirilmiştir.

__________________